نياورد ، هرگز با او هجرت نيز نكرد ، ديگر آنكه هجرت آن حضرت به سرزمينى بوده است كه خداوند متعال مىفرمايد : « إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بارَكْنا فِيها لِلْعالَمِينَ » چنين سرزمينى هيچ گاه نمىتواند « حران / حاران » باشد ، چنان كه كعب الأحبار چنين نظر گاهى دارد ، امّا مفسران در تعيين جايگاه آن ميان مكه و بيت المقدس و مصر اختلاف نظر دارند « 1 » . اينها ممالكى هستند كه ابراهيم خليل ( ع ) پس از هجرت از حاران ( موطن اصلىاش ) در آنجاها براى مدتى اقامت كرد . بنابراين ، « اور » ، همان محلى كه در منطقهء « فرات الادنى » واقع است موطن او نيست ، از اين روى هجرت آن حضرت از حاران به كنعان ، سپس مصر ، سپس كنعان ( در سومين مرحله ) ، آنگاه به حجاز بوده است ، چنان كه در حبرون كنعان ، شهر « الخليل » كنونى بر پا شد « 2 » . ب ) ابراهيم و قومش : بىترديد ابراهيم ( ع ) به اندازهء تمامى آنچه كه از معنا در كلمهء « عظيم » مىگنجد ، بزرگ بود و آن دشوارىها و رخدادهاى هولناك كه در سر راه او قرار گرفت ، هرگز نتوانست كه از ميزان نشاط او چيزى بكاهد و عزمش را سست بگرداند ، آن حضرت همواره در رويارويى با كسانى كه به سوى آنان برانگيخته شده بود ، با تنگناهايى رو به رو مىشد چرا كه قوم و خاندان او و در رأس آنان پدرش ، همگى دعوت وى را با تندى رد مىكردند و عرصه را بر او تنگ مىگرفتند و موضع او را در برابر دشمنان دو چندان سست و ضعيف مىساختند ؛ آن درشتى و تندى كه در لحن و سخن پدرش پديدار شد و آن تهديدى كه در برابر دعوتش ابراز كرد و فرمانى كه به او داد تا از وى دورى گزيند و چنان كه پيش از اين نيز گفتيم پا فشارى او بر گمراهى خويش و پرستش بت‌ها تمامى اين پيش‌آمدها جان ابراهيم به لب آورد ، امّا او هرگز پاى پس ننهاد و نوميدى به دل راه نداد و همواره به نصرت الهى دل بست و همچو كوهى استوار بر جاى ايستاد و پاى فشارى كيفر از سوى كافران بر نيرو و ايمانش هر چه بيشتر افزود ، در نتيجه از پدرش كناره گرفت و به خداوند تكيه كرد و به قدرت او دل بست و بدون هر گونه بيم و هراسى راه خود را ادامه داد و با دلى استوار دشواريها را تاب آورد و از آفريدگارش يارى خواست ، همو كه او را به سوى مردم به رسالت و پيامبرى برانگيخت « 3 » . بدين ترتيب ابراهيم ( ع ) مواضع گوناگون با قوم خويش داشت ، يك بار با پدرش بحث و

--> ( 1 ) . تفسير قرطبى ، ص 4345 ؛ تفسير بيضاوى ، 2 / 76 - 77 ؛ تفسير ابن كثير ، 3 / 296 . ( 2 ) . دربارهء موطن و سفرهاى ابراهيم - محمد بيومى مهران ، اسرائيل ، 1 / 61 - 132 . ( 3 ) . محمد حسنى ، پيشين ، ص 48 .